{"id":1454,"date":"2021-10-03T07:39:20","date_gmt":"2021-10-03T07:39:20","guid":{"rendered":"http:\/\/dsz.katowice.pl\/?p=1454"},"modified":"2021-10-03T07:39:21","modified_gmt":"2021-10-03T07:39:21","slug":"etyczne-granice-ingerencji-w-cialo-czlowieka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/?p=1454","title":{"rendered":"Etyczne granice ingerencji w cia\u0142o cz\u0142owieka"},"content":{"rendered":"\n

Ks. prof. dr hab. Piotr Morciniec, WT – Uniwersytet Opolski
(Wyk\u0142ad wyg\u0142oszony 27.05.2007, w czasie 78. Og\u00f3lnopolskiej Pielgrzymki S\u0142u\u017cby Zdrowia \u2013 w sali o. A. Kordeckiego) <\/em><\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie truizmem wydaje si\u0119 g\u0142oszenie tezy, \u017ce transplantologia jest wa\u017cn\u0105 dziedzin\u0105 medycyny i jako taka jest oceniana pozytywnie. Je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 rozw\u00f3j tej dyscypliny medycznej oraz sukcesy, jakie ma na swoim koncie, mo\u017cna tylko propagowa\u0107 tak\u0105 form\u0119 troski o ludzkie zdrowie. Nale\u017cy sobie r\u00f3wnocze\u015bnie zda\u0107 spraw\u0119, \u017ce na przed\u0142u\u017ceniu takich tez pojawia si\u0119 pokusa, aby na kredyt zaakceptowa\u0107 wszystko, co jest w tej dziedzinie wykonalne, i uzna\u0107 to r\u00f3wnocze\u015bnie za dopuszczalne, tym bardziej je\u015bli dzia\u0142amy w imi\u0119 ratowania ludzkiego \u017cycia i zdrowia.
Na marginesie dodajmy: w\u0142a\u015bnie taka celowo\u015b\u0107 wysi\u0142k\u00f3w przeszczepowych sprawia, \u017ce usprawiedliwia ona wiele dzia\u0142a\u0144 w innej sytuacji trudnych do etycznej legitymizacji.
Ju\u017c na pocz\u0105tku ujawnia si\u0119 wi\u0119c problem o charakterze wyra\u017anie etycznym: wielu przypadkach nie mo\u017cna udzieli\u0107 pomocy osobom b\u0119d\u0105cym w potrzebie. Je\u017celi nie podejmiemy dzia\u0142a\u0144, je\u017celi nie b\u0119dzie do\u015b\u0107 materia\u0142u przeszczepowego, ograniczeniu ulegnie zakres mo\u017cliwo\u015bci \u015bwiadczenia pomocy. Etycznie rzecz bior\u0105c, gra toczy si\u0119 o (nie)dostatek pomocy medycznej \u015bwiadczonej potrzebuj\u0105cym. Wskazany problem generuje drugi: pojawia si\u0119 konieczno\u015b\u0107 wyboru, komu udzieli\u0107 tej ograniczonej w swoim zakresie pomocy, a komu jej odm\u00f3wi\u0107. Przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 jednak pokusie dzia\u0142ania w my\u015bl zasady CEL U\u015aWI\u0118CA \u015aRODKI i nieco uprzedzaj\u0105c \u2013 w imi\u0119 norm etyki personalistycznej nale\u017cy odrzuci\u0107 postawienie znaku r\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy wykonalnym i dopuszczalnym.
Przedstawiony skr\u00f3t my\u015blowy pozwala bez zb\u0119dnych s\u0142\u00f3w dotrze\u0107 do istoty tytu\u0142owego problemu. Tytu\u0142 rozpoczyna si\u0119 od budz\u0105cego negatywne konotacje zwrotu \u201eetyczne granice\u201d. Warto wi\u0119c przypomnie\u0107, \u017ce zadaniem refleksji bioetycznej nie jest ograniczanie ludzkiej aktywno\u015bci, zw\u0142aszcza promuj\u0105cej ludzkie \u017cycie, a tak\u0105 s\u0105 niew\u0105tpliwie ingerencje transplantacyjne. Pod poj\u0119ciem \u201egranic\u201d rozumiemy jedynie okre\u015blenie wymog\u00f3w, kt\u00f3re powinny spe\u0142ni\u0107 dzia\u0142ania medycyny przeszczepowej, aby mo\u017cna by\u0142o kwalifikowa\u0107 je jako moralnie dobre (w tym sensie jest to wytyczenie granic dopuszczalno\u015bci i godziwo\u015bci).
Struktur\u0119 referatu wyznacza problematyka. Najpierw przyjrzymy si\u0119 ludzkiemu cia\u0142u, a dok\u0142adniej cia\u0142u cz\u0142owieka w kontek\u015bcie chrze\u015bcija\u0144skiej wizji antropologicznej, aby ustali\u0107, czy warto \u201ekruszy\u0107 kopie\u201d o dzia\u0142ania odnosz\u0105ce si\u0119 do tej wielko\u015bci bytowej \u2013 dodajmy, \u017ce zainteresujemy si\u0119 tak\u017ce zw\u0142okami, kt\u00f3re by\u0142y ludzki cia\u0142em (1). Nast\u0119pnie (przy potwierdzeniu osobowej warto\u015bci cia\u0142a) zidentyfikujemy podmioty, kt\u00f3rych cia\u0142a podlegaj\u0105 ingerencjom medycznym w trakcie przeszczepiania narz\u0105d\u00f3w i tkanek, i wyodr\u0119bnimy newralgiczne problemy (2). Poszukuj\u0105c rozstrzygni\u0119\u0107 normatywnych, a wi\u0119c chc\u0105c wytyczy\u0107 granice, przeanalizujemy podstawow\u0105 zasad\u0119 reguluj\u0105c\u0105 ingerencje w ludzkie cia\u0142o, odnosz\u0105c si\u0119 szczeg\u00f3lnie do dawcy (3), aby wreszcie sformu\u0142owa\u0107 wnioski odnosz\u0105ce si\u0119 do dzia\u0142a\u0144 medycyny przeszczepowej ingeruj\u0105cej w cia\u0142o biorcy (4).<\/p>\n\n\n\n

1. Cia\u0142o w strukturach cz\u0142owieka-osoby
Jeste\u015bmy \u015bwiadomi faktu, \u017ce ludzkie cia\u0142o nale\u017cy do \u015bwiata biologicznego, ale si\u0119 w nim nie wyczerpuje. Jest ono czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c to zdradza jego opis w kategoriach kom\u00f3rek, tkanek i organ\u00f3w. Cz\u0142owiek posiada cia\u0142o, ale cz\u0142owiek jest r\u00f3wnocze\u015bnie cia\u0142em. Dlatego w uj\u0119ciach leksykalnych pisze si\u0119 o ciele jako o \u201ekonstytutywnym elemencie cz\u0142owieka, poprzez kt\u00f3ry wyra\u017ca on siebie, uczestniczy w \u017cyciu \u015bwiata i spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d . Takie sformu\u0142owanie pozwala umiejscowi\u0107 ludzkie cia\u0142o jako niezb\u0119dny element antropologicznej koncepcji cz\u0142owieka. \u201eBycie cia\u0142em i zarazem bycie cz\u0142owiekiem to dwa komplementarne wymiary samo\u015bwiadomo\u015bci i samostanowienia, zarazem dwa komplementarne poczucia sensu ludzkiego cia\u0142a\u201d \u2013 trafnie zauwa\u017ca\u0142 Jan Pawe\u0142 II . Cia\u0142o jest wi\u0119c z natury wpisane we wn\u0119trze ludzkiego podmiotu, w osob\u0119.
Zanim rozwiniemy ten w\u0105tek, warto podnie\u015b\u0107, \u017ce nie wszyscy tak uwa\u017caj\u0105. Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 (upraszczaj\u0105c) przynajmniej trzy stanowiska:
1. cia\u0142o jest wy\u0142\u0105cznie tworzywem biologicznym, bez przekraczaj\u0105cej ten wymiar warto\u015bci \u2013 materializm, gender-debata;
2. cia\u0142o jest tworzywem \u201esprofilowanym\u201d cho\u0107by p\u0142ciowo \u2013 co nie oznacza jednak radykalnego zakazu redefinicji tego ukierunkowania, np. przez operacj\u0119 zmiany p\u0142ci (niezgodno\u015b\u0107 mi\u0119dzy p\u0142ci\u0105 fizyczn\u0105 i psychiczn\u0105);
3. cia\u0142o jest warto\u015bci\u0105 osobow\u0105, natura ludzka ma charakter zobowi\u0105zuj\u0105cy i normuj\u0105cy, a odkrycie warto\u015bci cia\u0142a rodzi powinno\u015b\u0107 jej afirmacji (pozna\u0107 i pokocha\u0107)
Opowiadaj\u0105c si\u0119 za ostatni\u0105 opcj\u0105 \u2013 z pozycji cia\u0142a wynika istotny wniosek normatywny: skoro cia\u0142o jest wyrazem osoby, jest osob\u0105 w jej wymiarze widzialnym, SZACUNEK NALE\u017bNY OSOBIE POWINIEN SI\u0118 WYRA\u017bA\u0106 W SZACUNKU DLA CIA\u0141A, PRZEZ KT\u00d3RE OSOBA SI\u0118 MANIFESTUJE. Szacunek dla cia\u0142a oparty jest w my\u015bli biblijnej nie tylko na prawdzie o stworzeniu cia\u0142a przez Boga, lecz w jeszcze wi\u0119kszym stopniu na prawdach o Wcieleniu Chrystusa i o zmartwychwstaniu cia\u0142 oraz na wezwaniu do chwalenia Boga w swoim ciele, kt\u00f3re jest \u201e\u015bwi\u0105tyni\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego\u201d (1 Kor 6, 19?20) . Wyrazem godno\u015bci ludzkiego cia\u0142a jest te\u017c charakterystyka \u201eteologii cia\u0142a\u201d w nauczaniu Jana Paw\u0142a II, kt\u00f3ra w swoim przes\u0142aniu buduje na najistotniejszej antropologicznie relacji cz\u0142owieka do Boga, akcentuj\u0105c, \u017ce ludzka cielesno\u015b\u0107 uczy o Bogu. Wbrew pozorom cia\u0142o nie cieszy si\u0119 jednak w\u0142a\u015bciwym szacunkiem, traktowane jest cz\u0119sto jako \u201eprzedmiot\u201d, kt\u00f3rego mo\u017cna dowolnie u\u017cywa\u0107 (zob. DCE 5 \u2013 odczyta\u0107! ), i to niebezpiecze\u0144stwo jest tak\u017ce w ramach ingerencji transplantacyjnych ca\u0142kiem realne (zob. zwrot \u201emateria\u0142 przeszczepowy\u201d \u2013 adwersarze transplantologii m\u00f3wi\u0105 wr\u0119cz o ludzkim ciele jako magazynie cz\u0119\u015bci zamiennych!) Redukcyjne podej\u015bcie do cia\u0142a skutkuje w konsekwencji brakiem szacunku dla osoby.
Po tej dywagacji etycznej wr\u00f3\u0107my do zagadnienia przynale\u017cno\u015bci cia\u0142a do osoby. Bycie cia\u0142a w cz\u0142owieku mo\u017ce by\u0107 interpretowane na wiele sposob\u00f3w, a przy tym nie ka\u017cde przyporz\u0105dkowanie odzwierciedla prawd\u0119 antropologiczn\u0105. W\u015br\u00f3d obiegowych sformu\u0142owa\u0144 cz\u0119sto s\u0142yszy si\u0119 o ciele i duszy jako z\u0142o\u017ceniu konstytuuj\u0105cym cz\u0142owieka, w innych uj\u0119ciach mowa jest w duchu plato\u0144skim o duszy mieszkaj\u0105cej w ciele. Przy potocznej poprawno\u015bci nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie chodzi o proste z\u0142o\u017cenie dwu element\u00f3w, bowiem mamy w tym przypadku do czynienia ze specyficzn\u0105 psychosomatyczn\u0105 jedno\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 poprawna antropologia biblijna przedstawia jako \u201euciele\u015bnionego ducha\u201d lub \u201euduchowione cia\u0142o\u201d, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 wszelkiej postaci dualizmu.
Wyja\u015bniaj\u0105c natur\u0119 tego z\u0142o\u017cenia, stwierdza si\u0119, \u017ce \u201eludzkie \u2018ja\u2019 transcendentnie integruje wszystkie dynamizmy psychiczne i fizyczne cz\u0142owieka o tyle, o ile wprowadza je w rozumny i wolny proces samorealizacji osoby. Cia\u0142o ludzkie nie jest wi\u0119c tylko zewn\u0119trznie dostrzegaln\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, ale wewn\u0119trznie uporz\u0105dkowanym organizmem, kt\u00f3rego dynamizm poddaje si\u0119 samopanowaniu osobowemu\u201d (wa\u017cne przy kryterium \u015bmierci m\u00f3zgowej). Tak rozumiane cia\u0142o uczestniczy w spos\u00f3b istotny w podstawowych relacjach osobowych, p\u0142ciowych i religijnych cz\u0142owieka .
Osobowe przyporz\u0105dkowanie cia\u0142a jako organizmu osobie stanowi fundamentaln\u0105 tez\u0119 personalizmu, ale wymaga ona pog\u0142\u0119bionej eksplikacji dotycz\u0105cej natury tego przyporz\u0105dkowania. Gdyby bowiem chodzi\u0142o o przynale\u017cno\u015b\u0107 w sensie w\u0142asno\u015bci, osoba mia\u0142aby niekwestionowane prawo dysponowania swoim cia\u0142em . Warto wi\u0119c zapyta\u0107, czy osoba jest w\u0142a\u015bcicielem cia\u0142a, a je\u015bli odpowied\u017a by\u0142aby twierdz\u0105ca, czy z tego wprost wynika prawo nieskr\u0119powanego rozporz\u0105dzania cia\u0142em, a\u017c do dyskutowanego obecnie do\u015b\u0107 cz\u0119sto skomercjalizowania w\u0142asnych organ\u00f3w lub tkanek jako pr\u00f3by przezwyci\u0119\u017cenia katastrofalnego niedostatku transplantat\u00f3w . Na marginesie: wtedy zasadne by\u0142oby zapisywanie swoich zw\u0142ok w testamencie po \u015bmierci \u2013 do tego sprowadza si\u0119 zreszt\u0105 nieu\u015bwiadomiony sens pytania rodziny osoby zmar\u0142ej o zgod\u0119 na pobranie narz\u0105d\u00f3w (je\u015bli zw\u0142oki nie s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodziny, mo\u017ce ona jedynie odtworzy\u0107 przypuszczaln\u0105 wol\u0119 zmar\u0142ego i domaga\u0107 si\u0119 szacunku dla zw\u0142ok).
Sygnalizuj\u0105c jedynie te niebagatelne wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w\u0105tki i pomijaj\u0105c przedstawianie r\u00f3\u017cnych stanowisk w tych kwestiach, przypomnijmy pozycj\u0119 katolick\u0105, kt\u00f3ra odmawia cz\u0142owiekowi prawa w\u0142asno\u015bci wzgl\u0119dem swojego cia\u0142a, a tym bardziej wzgl\u0119dem cia\u0142a zmar\u0142ej osoby bliskiej.
Niekwestionowan\u0105 tez\u0105 antropologii biblijnej jest uznanie, \u017ce Dawc\u0105 i Panem \u017bycia jest jedynie B\u00f3g (wa\u017cne np. przy uzasadnieniu zakazu samob\u00f3jstwa). Cz\u0142owiek przynale\u017cy do Boga, czego wyrazem jest przekonanie o \u015bwi\u0119to\u015bci ludzkiego \u017cycia, a co za tym idzie \u015bwi\u0119to\u015bci cia\u0142a ludzkiego \u2013 jeste\u015bmy \u015bwi\u0105tyni\u0105, czy oznacza to, \u017ce ingerencje medyczne to remonty \u015bwi\u0105tyni? Je\u017celi tak, to wymownie \u015bwiadczy to go godno\u015bci zawod\u00f3w medycznych.
Ko\u015bci\u00f3\u0142 wielokrotnie przypomina\u0142 prawd\u0119 o \u015bwi\u0119to\u015bci \u017cycia, tak\u017ce w czasie pontyfikatu Jana Paw\u0142a II: \u201eZ prawdy o \u015bwi\u0119to\u015bci \u017cycia wynika zasada jego nienaruszalno\u015bci, wpisana od pocz\u0105tku w serce cz\u0142owieka [\u2026] g\u0142os przemawiaj\u0105cy w g\u0142\u0119bi jego sumienia przypomina mu zawsze o nienaruszalno\u015bci \u017cycia – w\u0142asnego i innych – jako rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra do niego nie nale\u017cy, bo jest w\u0142asno\u015bci\u0105 i darem Boga, Stw\u00f3rcy i Ojca. Przykazanie m\u00f3wi\u0105ce o nienaruszalno\u015bci ludzkiego \u017cycia [\u2026] zakazuje przede wszystkim zab\u00f3jstwa [\u2026]; ale zabrania tak\u017ce \u2013 jak to precyzuje p\u00f3\u017aniejsze prawodawstwo Izraela \u2013 zranienia w jakikolwiek spos\u00f3b cia\u0142a bli\u017aniego\u201d (EV 40). Cz\u0142owiekowi przypada wi\u0119c rola odpowiedzialnego zarz\u0105dcy, a nie niezale\u017cnego dysponenta w\u0142asnym \u017cyciem\/cia\u0142em.
Konsekwencj\u0105 poszanowania \u015bwi\u0119to\u015bci \u017cycia cz\u0142owieka jest zabezpieczenie nienaruszalno\u015bci jego struktury biologicznej, poniewa\u017c w godno\u015bci osobowej uczestnicz\u0105 wszystkie elementy konstytuuj\u0105ce t\u0119 specyficzn\u0105 jedno\u015b\u0107 psychofizyczn\u0105. Wym\u00f3g nienaruszalno\u015bci w powy\u017cszym rozumieniu wyklucza bez wyj\u0105tk\u00f3w zar\u00f3wno niszczenie ludzkiego \u017cycia, jak i okaleczanie organizmu (zob. np. Pius XI w encyklice Casti connubii: \u201eposzczeg\u00f3lny cz\u0142owiek cz\u0119\u015bciami swojego cia\u0142a tylko do tych cel\u00f3w rozporz\u0105dza, do kt\u00f3rych przez przyrod\u0119 s\u0105 przeznaczone. Nie mo\u017cna ich niszczy\u0107 lub kaleczy\u0107 lub w jaki inny spos\u00f3b udaremnia\u0107 naturalnego ich przeznaczenia\u201d .
Na zako\u0144czenie dywagacji o warto\u015bci cia\u0142a zapytajmy jeszcze o status moralny ludzkich zw\u0142ok, z naszej perspektywy: zmar\u0142ych dawc\u00f3w, kt\u00f3rych liczba jest procentowo dominuj\u0105ca w\u015br\u00f3d dawc\u00f3w. Ludzkie zw\u0142oki pozostaj\u0105 cia\u0142em i uczestnicz\u0105 w godno\u015bci osoby, kt\u00f3r\u0105 by\u0142y, ale niew\u0105tpliwie w inny spos\u00f3b ni\u017c cia\u0142o cz\u0142owieka \u017cyj\u0105cego. Granice dzia\u0142a\u0144 (jedynie eksplantacyjnych) na cia\u0142ach os\u00f3b zmar\u0142ych wyznacza obowi\u0105zek pietyzmu wobec zw\u0142ok.
Obowi\u0105zek pietyzmu dotyczy obchodzenia si\u0119 z szacunkiem i z mi\u0142o\u015bci\u0105 z cia\u0142em zmar\u0142ej osoby , przede wszystkim moralnego zobowi\u0105zania do ich pochowania (uczynek mi\u0142osierdzia) , nie zawiera jednak kategorycznego nakazu zachowania integralno\u015bci cielesnej zw\u0142ok . Aby precyzyjnie wyznaczy\u0107 granice szacunku nale\u017cnego cia\u0142u zmar\u0142ego, trzeba dokona\u0107 pewnych u\u015bci\u015ble\u0144, maj\u0105cych szczeg\u00f3lne znaczenie w transplantologii (eksplantacja ze zw\u0142ok), tym bardziej \u017ce w utylitarystycznie zorientowanych opracowaniach mo\u017cna spotka\u0107 tez\u0119, i\u017c zw\u0142okom okazuje si\u0119 wi\u0119cej pietyzmu, ni\u017c to jest konieczne, szkodz\u0105c w ten spos\u00f3b \u017cywym potrzebuj\u0105cym narz\u0105d\u00f3w i tkanek . Teza taka jest nie do obronienia, gdy\u017c zr\u00f3wnuje pietyzm z konieczno\u015bci\u0105 zachowania integralno\u015bci zw\u0142ok, ale niew\u0105tpliwie sygnalizuje b\u0142\u0119dne pogl\u0105dy na temat stosunku do cia\u0142a cz\u0142owieka zmar\u0142ego.
Niew\u0105tpliwie zw\u0142oki ludzkie one pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po widzialnej postaci, w jakiej wyra\u017ca\u0142a si\u0119 osoba za \u017cycia (\u201eno\u015bnik osoby\u201d: Je\u017celi zdj\u0119cia, pami\u0105tki, przedmioty pozosta\u0142e po Bliskich nabieraj\u0105 symbolicznego znaczenia, bo w jakim\u015b sensie uobecniaj\u0105 ciele\u015bnie Nieobecnych, to o wiele bardziej rol\u0119 takiego znaku pe\u0142ni\u0105 zw\u0142oki kochanej osoby oraz miejsce, w kt\u00f3rym je z\u0142o\u017cono. W tym sensie cia\u0142o zmar\u0142ego uczestniczy w godno\u015bci osoby, kt\u00f3rej by\u0142o zewn\u0119trznym, namacalnym i dotykalnym wyrazem. Kochamy nie zw\u0142oki, lecz \u017cywe osoby). Oznacza to jednak, \u017ce szacunek okazywany zw\u0142okom jest tylko w sensie analogicznym szacunkiem dla osoby, kt\u00f3ra przesta\u0142a ju\u017c istnie\u0107 (b. trafnie wyra\u017ca\u0142 to w prosektorium jeden z profesor\u00f3w medycyny w Zabrzu, m\u00f3wi\u0105c o zw\u0142okach: \u201eTo nie jest co\u015b, to by\u0142 kto\u015b!\u201d). Potwierdza to stanowisko jurydyczne, kt\u00f3re przez negacj\u0119 okre\u015bla zw\u0142oki jako nie b\u0119d\u0105ce ani osob\u0105, ani rzecz\u0105, a wi\u0119c zachowanie pozbawione pietyzmu nie jest zar\u00f3wno uszkodzeniem rzeczy, jak i naruszeniem praw osobowych. Z pozycji prawa w\u0142asno\u015bci zw\u0142oki ludzkie nie nale\u017c\u0105 do nikogo (nale\u017c\u0105 do Boga!): ani do lekarza, ani do krewnych, ani do \u017cadnej instytucji (np. szpitala), ani do spo\u0142ecze\u0144stwa, ani wreszcie do osoby, kt\u00f3ra w tym ciele za \u017cycia si\u0119 objawia\u0142a, poniewa\u017c tak\u017ce o po\u015bmiertnych prawach osobowych m\u00f3wi\u0107 mo\u017cemy najwy\u017cej w sensie przeno\u015bnym i analogicznym. To, co jest niew\u0105tpliwe, to fakt, \u017ce w sensie finalnym zw\u0142oki nale\u017c\u0105 \u201edo ziemi\u201d, a wi\u0119c nale\u017cy zagwarantowa\u0107 prawo poch\u00f3wku doczesnych szcz\u0105tk\u00f3w cz\u0142owieka. Powy\u017csze humanistyczne (chrze\u015bcija\u0144skie) spojrzenie nale\u017cy jeszcze uzupe\u0142ni\u0107 o jurydyczne zabezpieczenie praw osobowych si\u0119gaj\u0105cych swoimi konsekwencjami poza granic\u0119 \u015bmierci, zw\u0142aszcza om\u00f3wionego wy\u017cej prawa do wyra\u017cenia zgody na po\u015bmiertn\u0105 eksplantacj\u0119.
Zn\u00f3w margines: jak w kontek\u015bcie pietyzmu oceni\u0107 np. publiczne sekcje zw\u0142ok w otoczeniu gromady gapi\u00f3w \u2013 czy jest to inna forma pornografii?; co s\u0105dzi\u0107 o wystawie K\u00f6rperwelten\u201d, kt\u00f3ra zrobi\u0142a furor\u0119 w ca\u0142ej Europie, a kt\u00f3ra ukazywa\u0142a spreparowane zw\u0142oki jako \u201e\u017cyj\u0105ce truposze, odpowiednio ucharakteryzowane\u201d \u2013 czy osoby, kt\u00f3re wyra\u017ca\u0142y zgod\u0119 na takie \u201ewykorzystanie swego cia\u0142a\u201d mia\u0142y do tego moralne prawo? Pomijam ju\u017c ujawnione przypadku wykorzystywania do tych cel\u00f3w zw\u0142ok os\u00f3b skazanych na kar\u0119 \u015bmierci w Chinach. Przy pr\u00f3bie udzielenia odpowiedzi na powy\u017csze pytania nie chodzi bynajmniej jedynie o odczucia estetyczne: to takie niesmaczne, czy nieeleganckie\u2026 Jak wida\u0107, problematyka statusu moralnego zw\u0142ok ludzkich, tak\u017ce p\u0142odowych, daleka jest od wyczerpuj\u0105cego opracowania.
Co si\u0119 tyczy uszanowania uczu\u0107 bliskich \u2013 je\u015bli okazuj\u0105 oni zainteresowanie zw\u0142okami – wa\u017cne s\u0105 delikatno\u015b\u0107 i pietyzm wzgl\u0119dem cia\u0142a zmar\u0142ego, kontrolowanie zachowa\u0144 bezdusznych i rutynowych, umo\u017cliwienie odpowiadaj\u0105cego ich \u017cyczeniom po\u017cegnania ze zmar\u0142ym, a tak\u017ce oddanie zw\u0142ok w stanie estetycznie akceptowalnym (niezniekszta\u0142conych) po ewentualnej eksplantacji. Powy\u017csze wymogi nie mog\u0105 jednak oznacza\u0107 przyzwolenia na zmian\u0119 przez bliskich zmar\u0142ego jego przed\u015bmiertnej woli w imi\u0119 takich czy innych uczu\u0107 lub emocji. Nie bez znaczenia mo\u017ce by\u0107 w wielu wypadkach po\u015brednicz\u0105ca rola duchownego oraz wypracowanie odpowiednich argument\u00f3w dla rozmowy z rodzin\u0105, w kt\u00f3rych dojd\u0105 do g\u0142osu dobre cechy zmar\u0142ego za \u017cycia i jego gotowo\u015b\u0107 do pomocy innym. Pozytywny obraz zmar\u0142ego jest r\u00f3wnocze\u015bnie drog\u0105 do zapewnienia mu odpowiedniego szacunku tak\u017ce po \u015bmierci. Ale wr\u00f3\u0107my do \u017cywych, bo gdy idzie o \u017cyj\u0105cych, to za takich nasza wiara uwa\u017ca tak\u017ce osoby zmar\u0142e!<\/p>\n\n\n\n

2. Podmioty poddane ingerencjom przeszczepowym
Pr\u00f3ba wytyczenia granic dla ingerencji przeszczepowych w cia\u0142o cz\u0142owieka wymaga wskazania podmiot\u00f3w, kt\u00f3rych takie ingerencje dotycz\u0105. Bez w\u0105tpienia s\u0105 nimi osoby dawc\u00f3w i biorc\u00f3w. Nie mo\u017cna przy tym zapomnie\u0107, \u017ce ich sytuacja jest diametralnie r\u00f3\u017cna, poniewa\u017c w przypadku biorcy chodzi jednoznacznie o ingerencj\u0119 terapeutyczn\u0105 (i tylko takimi przeszczepami b\u0119dziemy si\u0119 poni\u017cej zajmowa\u0107), za\u015b cia\u0142a dawc\u00f3w zostaj\u0105 oddane do dyspozycji transplantolog\u00f3w bez wskaza\u0144 leczniczych. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku dawc\u00f3w \u017cywych i zmar\u0142ych.
Koncentruj\u0105c si\u0119 na problemach zwi\u0105zanych z ingerencjami w cia\u0142a \u017cywych dawc\u00f3w i biorc\u00f3w, chcia\u0142bym zaproponowa\u0107 nieco odmienne podej\u015bcie od stosowanego zazwyczaj w podobnych om\u00f3wieniach. Poni\u017cej przytoczymy \u201estandardowe\u201d wymogi etyczne odnosz\u0105ce si\u0119 do obydwu zainteresowanych stron (dawca \u2013 biorca) stawiane w przypadku przeszczep\u00f3w od \u017cywych dawc\u00f3w, aby nast\u0119pnie \u2013 drog\u0105 eliminacji \u2013 wydoby\u0107 te, kt\u00f3re w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny reguluj\u0105 stosunek do cia\u0142 poddawanych zabiegom przeszczepowym.
W przypadku biorcy mamy do czynienia z kilkoma wi\u0105\u017c\u0105cymi kryteriami, kt\u00f3re sformu\u0142owa\u0142a bioetyka. Za takie uchodz\u0105:
\u00b7 charakter terapeutyczny przeszczepu
\u00b7 ostateczno\u015b\u0107 i wi\u0119ksza skuteczno\u015b\u0107 tej formy terapii w stosunku do wszystkich bezpieczniejszych metod
\u00b7 proporcjonalne ryzyko
\u00b7 \u015bwiadoma i dobrowolna zgoda biorcy po odpowiednim poinformowaniu
\u00b7 wykluczenie implantacji organ\u00f3w decyduj\u0105cych o osobowej to\u017csamo\u015bci.
Wydaje si\u0119, \u017ce informed consent stanowi wym\u00f3g wsp\u00f3lny wszelkim dzia\u0142aniom medycznym i nie odnosi si\u0119 specyficznie do ingerencji przeszczepowych w ludzkie cia\u0142o. Podobnie, moim zdaniem, ma si\u0119 sprawa z zasad\u0105 proporcjonalno\u015bci ryzyka, po uwzgl\u0119dnieniu warunku ostatniego, co \u2013 rzecz jasna \u2013 w niczym nie pomniejsza jej znaczenia w procesie kwalifikacji chorych do przeszczepu. W \u015bwietle powy\u017cszego milcz\u0105co zak\u0142adamy wype\u0142nienie obu zasad i pomijamy je w dalszych analizach. Podobnie warunek wyczerpania metod bezpieczniejszych uzna\u0107 nale\u017cy za rozwini\u0119cie zasady terapeutycznej, zreszt\u0105 przy znanym powszechnie deficycie \u201emateria\u0142u przeszczepowego\u201d wydaje si\u0119 logiczne i etyczne, \u017ce nie ordynuje si\u0119 pochopnie zastosowania transplantacji. Pozosta\u0142e dwa wymogi uwa\u017cam za decyduj\u0105ce w dalszej eksplikacji problemu.
Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, inaczej ni\u017c w przypadku dawc\u00f3w \u2013 zasada terapeutyczna u\u0142atwia legitymizacj\u0119 ingerencji w cia\u0142o cz\u0142owieka, kt\u00f3re w przypadku transplantacji podejmowane s\u0105 dla w\u0142asnego dobra potrzebuj\u0105cego pomocy organizmu biorcy. Je\u017celi zwa\u017cy\u0107, \u017ce zastosowanie terapii przeszczepowej dokonuje si\u0119 w ostateczno\u015bci, tj. po wyczerpaniu ingerencji prostszych i bezpieczniejszych, to bioetyka katolicka nie powinna z tego tytu\u0142u zg\u0142asza\u0107 istotnych zastrze\u017ce\u0144. Podejmowana ingerencja jest bowiem ze strony biorcy \u2013 przez \u015bwiadom\u0105, wyra\u017an\u0105 zgod\u0119 na przeszczep \u2013 czyteln\u0105 realizacj\u0105 nakazu troski o w\u0142asne \u017cycie i zdrowie, a wi\u0119c pozytywnym urzeczywistnieniem normy Dekalogu, za\u015b w przypadku transplantolog\u00f3w \u2013 wyrazem s\u0142u\u017cby \u017cyciu. W \u015bwietle powy\u017cszego, ostatni z warunk\u00f3w nale\u017cy \u2013 w moim przekonaniu \u2013 do specyfiki ingerencji przeszczepowych w cia\u0142o biorcy, st\u0105d jego charakterystyk\u0119 normatywn\u0105 podejmiemy po przybli\u017ceniu etycznego fundamentu rozstrzygni\u0119\u0107.
W przypadku \u017cywego dawcy, skoro t\u0119 grup\u0119 wyodr\u0119bniono jako merytorycznie istotn\u0105 dla problematyki, nale\u017cy poczyni\u0107 najpierw za\u0142o\u017cenia wst\u0119pne. Do takich nale\u017cy, z jednej strony, dopuszczalno\u015b\u0107 eksplantacji jedynie organ\u00f3w parzystych lub narz\u0105du\/tkanki, kt\u00f3re nie s\u0105 niezb\u0119dne do \u017cycia, gdy\u017c w przeciwnym razie mieliby\u015bmy do czynienia z zab\u00f3jstwem dawcy. Na marginesie: co z tkank\u0105 np. z poronionych p\u0142od\u00f3w wykorzystywana w medycynie? \u2013 Jak daleko mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o materialnym przynajmniej wsp\u00f3\u0142udziale w z\u0142u zab\u00f3jstwa nienarodzonego?
Z drugiej strony, w przypadku tkanek pomijamy te, kt\u00f3re si\u0119 regeneruj\u0105, gdy\u017c ich oddanie nie stwarza wi\u0119kszych problem\u00f3w moralnych, je\u015bli dokonuje si\u0119 bez naruszenia og\u00f3lnych zasad etycznych i nie stwarza istotnego zagro\u017cenia dla zdrowia.
Pozostaj\u0105 wi\u0119c do prze\u015bledzenia przypadki oddania do dyspozycji transplantologii nie regeneruj\u0105cych si\u0119 tkanek i organ\u00f3w parzystych przez \u017cywych dawc\u00f3w. A w takich sytuacjach podstawowe wymogi etyczne formu\u0142uje si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:
\u00b7 eksplantacja nie mo\u017ce by\u0107 przeprowadzona za cen\u0119 trwa\u0142ego kalectwa lub \u015bmierci dawcy
\u00b7 wyra\u017ana zgoda dawcy na pobranie organu lub tkanki
\u00b7 wykluczenie komercjalizacji (motyw daru)
\u00b7 wym\u00f3g proporcjonalno\u015bci mi\u0119dzy ryzykiem (fizycznym i psychicznym) a spodziewanym dobrem
\u00b7 merytorycznie i etycznie uzasadnione kryteria rozdzia\u0142u organ\u00f3w.
Poddaj\u0105c wymagania podobnemu zabiegowi, jak w przypadku biorcy, mo\u017cemy z ww. wzgl\u0119d\u00f3w pomin\u0105\u0107 zagadnienie zgody dawcy, cho\u0107 w debacie nad etyk\u0105 przeszczep\u00f3w jest to jeden z najbardziej \u201eobci\u0105\u017conych\u201d problem\u00f3w, jednak\u017ce szczeg\u00f3lnie w przypadku eksplantacji po\u015bmiertnej (przedstawi\u0107 wszystkie modele z zaznaczeniem KONIECZNO\u015aCI DARU, inaczej mamy do czynienia z zaw\u0142aszczeniem \u2013 tak w polskiej sytuacji prawnej \u2013 wystarczy zgoda domniemana).
Za nieistotne z perspektywy ingerencji w cia\u0142o mo\u017cna uzna\u0107 kryterium sprawiedliwo\u015bci rozdzielczej w dysponowaniu organami. Pozosta\u0142e warunki decyduj\u0105 o specyfice ingerencji w cia\u0142o \u017cywego dawcy, przy czym wykluczenie \u015bmierci lub kalectwa jest wskazaniem \u2013 moim zdaniem \u2013 zbyt minimalnej granicy. Usprawiedliwienia etycznego domaga si\u0119 bowiem sama ingerencja (okaleczaj\u0105ca) w zdrowy organizm, cho\u0107 wskazaniem w\u0142a\u015bciwego kierunku jest (celowe) dodanie \u201enormy anty-komercyjnej\u201d . Tak\u017ce zasada proporcjonalno\u015bci ryzyka obarczana jest dodatkow\u0105 trudno\u015bci\u0105, skoro dawc\u0119 nara\u017ca si\u0119 na ryzyko, za\u015b dobra-korzy\u015bci (w postaci poprawy zdrowia lub uratowania \u017cycia) spodziewamy si\u0119 dla innych os\u00f3b. Sprowadzaj\u0105c ostatecznie podstawowe problemy dotycz\u0105ce dawcy do wsp\u00f3lnego mianownika, formu\u0142ujemy POTRZEB\u0118 MORALNEGO UPRAWOMOCNIENIA INGERENCJI NIETERAPEUTYCZNEJ W CIA\u0141O ZDROWEJ OSOBY DLA \u201eOBCYCH KORZY\u015aCI\u201d.
Przyzwyczaili\u015bmy si\u0119 w tym przypadku argumentowa\u0107 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do mi\u0119dzyludzkiej solidarno\u015bci, ale nale\u017cy mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce akt solidarno\u015bci \u2013 jako dar z siebie osoby daruj\u0105cej \u2013 nie jest nieograniczony w swojej formie. Gdyby by\u0142o inaczej, godziwe mog\u0142oby by\u0107 np. podarowanie organ\u00f3w pojedynczych przez \u017cywego dawc\u0119 dla ratowania ci\u0119\u017cko chorego cz\u0142owieka \u2013 nieprzekraczaln\u0105 granic\u0119 wyznacza jednak zakaz odbierania \u017cycia dawcy. St\u0105d nale\u017cy wskaza\u0107 granic\u0119 dopuszczalno\u015bci ingerencji eksplantacyjnych w przypadku \u017cywych dawc\u00f3w.
Wyodr\u0119bnione problemy, istotne dla ingerencji w organizm cz\u0142owieka w ramach dzia\u0142a\u0144 przeszczepowych \u2013 i to zar\u00f3wno w przypadku biorc\u00f3w, jak i \u017cywych dawc\u00f3w \u2013 odsy\u0142aj\u0105 nas do fundamentalnej kwestii w\u0142a\u015bciwej oceny naruszania integralno\u015bci ludzkiego cia\u0142a w ramach dzia\u0142a\u0144 transplantacyjnych.<\/p>\n\n\n\n

3. Podstawowa zasada normatywna
Podstawa normatywna w stosunku do cia\u0142a wyznaczona jest przez zasad\u0119 nienaruszalno\u015bci ludzkiego organizmu i niedysponowalno\u015bci w\u0142asnym cia\u0142em w ca\u0142o\u015bci i w jego cz\u0119\u015bciach, zwan\u0105 zasad\u0105 poszanowania integralno\u015bci organizmu, kt\u00f3ra chroni t\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 jedno\u015b\u0107 psychofizyczn\u0105, jak\u0105 jest cz\u0142owiek . W dyskusjach nad problematyk\u0105 transplantacyjn\u0105 odwo\u0142ujemy si\u0119 do afirmacji dawstwa organ\u00f3w w oparciu o mi\u0119dzyludzk\u0105 solidarno\u015b\u0107 i mi\u0142o\u015b\u0107. Nie mo\u017ce jednak uj\u015b\u0107 uwadze, \u017ce tak\u017ce przywo\u0142anie tych najwy\u017cszych motyw\u00f3w nie rozwi\u0105zuje samo z siebie powa\u017cnych obiekcji dotycz\u0105cych zw\u0142aszcza ingerencji w zdrowy organizm w interesie os\u00f3b trzecich.
Kapitaln\u0105 ilustracj\u0105 pojawiaj\u0105cej si\u0119 tu kontrowersji jest rozumowanie Goffi\u2019ego, nawi\u0105zuj\u0105ce do wznios\u0142ych motywacji i przynale\u017cno\u015bci cia\u0142a (cz\u0142owieka) do Boga: \u201eNie jest rzecz\u0105 dozwolon\u0105 oddanie go [organu \u2013 przyp. w\u0142.] motywowane mi\u0142o\u015bci\u0105; jest to czyn, kt\u00f3ry nosi znamiona heroicznej wspania\u0142omy\u015blno\u015bci, i takim m\u00f3g\u0142by by\u0107 nawet intencjonalnie, jednak\u017ce w swojej istocie narusza sprawiedliwo\u015b\u0107; ofiarujemy to, co nie jest nasze; nie mo\u017cna bowiem kra\u015b\u0107 dla spe\u0142nienia uczynk\u00f3w mi\u0142o\u015bci. Cel dobry nie usprawiedliwia niemoralnego \u015brodka\u201d .
Niekwestionowan\u0105 przez wieki prawd\u0105 by\u0142a absolutna nienaruszalno\u015b\u0107 ludzkiego organizmu, poza racjami zdrowotnymi. Ju\u017c w obliczu dyskusji zwi\u0105zanych z transplantologi\u0105 potwierdzi\u0142 j\u0105 Pius XII \u2013 interpretuj\u0105c zasad\u0119 niedysponowalno\u015bci: \u201ePoniewa\u017c jest on [pacjent \u2013 przyp. w\u0142.] u\u017cytkownikiem, a nie dysponentem, nie ma nieograniczonej w\u0142adzy podejmowania dzia\u0142a\u0144 niszcz\u0105cych lub te\u017c okaleczaj\u0105cych natury anatomicznej lub funkcjonalnej. Jednak\u017ce, na mocy zasady ca\u0142o\u015bciowo\u015bci, wynika [\u2026], \u017ce mo\u017ce on dysponowa\u0107 pojedynczymi cz\u0119\u015bciami, niszcz\u0105c je lub naruszaj\u0105c ich integralno\u015b\u0107, wtedy i w takiej mierze, jak to jest konieczne dla dobra jego ca\u0142o\u015bciowego organizmu; konieczne, aby mu zagwarantowa\u0107 istnienie, albo dla unikni\u0119cia, ewentualnie dla zapobie\u017cenia ci\u0119\u017ckim i trwa\u0142ym szkodom, kt\u00f3rych w inny spos\u00f3b nie mo\u017cna unikn\u0105\u0107 lub kt\u00f3rym nie mo\u017cna inaczej zapobiec\u201d . W \u015bwietle tej wypowiedzi uzasadnione s\u0105 proporcjonalne ingerencje terapeutyczne \u2013 w my\u015bl zasady ca\u0142o\u015bciowo\u015bci w jej indywidualistycznym rozumieniu , natomiast nie spos\u00f3b dokona\u0107 legitymizacji dawstwa tkanki lub organu osoby \u017cywej w ramach transplantologii.
Wyja\u015bniaj\u0105c wcze\u015bniejsz\u0105 optyk\u0119 w postrzeganiu dawstwa organ\u00f3w przez osoby \u017cywe (naruszanie integralno\u015bci organizmu), wskazuje si\u0119, \u017ce le\u017c\u0105ca u podstaw zakazu koncepcja by\u0142a wyra\u017anie biologistyczna i indywidualistyczna, a koncentrowa\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na funkcjonalnej integralno\u015bci cielesnego organizmu . W \u015bwietle powy\u017cszych wypowiedzi, nie dziwi, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna afirmacja poczyna\u0144 tej ga\u0142\u0119zi medycyny i wskazywanie na zas\u0142uguj\u0105c\u0105 postaw\u0119 dawc\u00f3w uznawane s\u0105 przez niekt\u00f3rych autor\u00f3w za \u201egodn\u0105 uwagi\u201d zmian\u0119 paradygmatu teologiczno-etycznego . Nale\u017cy PRZEANALIZOWA\u0106, CO STANOWI WEWN\u0118TRZN\u0104 TRE\u015a\u0106 ZASADY NIEDYSPONOWANIA I DOKONA\u0106 JEJ UPRAWNIONEJ REINTERPRETACJI.
Problem negatywnej oceny ingerencji nieterapeutycznych w \u017cywy (zdrowy) organizm nie zosta\u0142 definitywnie rozwi\u0105zany a\u017c do pontyfikatu Jana Paw\u0142a II, cho\u0107 wielu moralist\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142o uzasadnia\u0107 pozytywn\u0105 ocen\u0119 przeszczep\u00f3w przez odwo\u0142ywanie si\u0119 do zasad solidarno\u015bci i ca\u0142o\u015bciowo\u015bci. Czasami zreszt\u0105 w spos\u00f3b trudny do obrony, jak np. w koncepcji A. Vermeerscha, kt\u00f3ry wychodzi\u0142 od jedno\u015bci gatunku ludzkiego (tota humanitas) jako ca\u0142o\u015bci, konkretnego cz\u0142owieka za\u015b traktowa\u0142 jako cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adow\u0105 tej ca\u0142o\u015bci. Przy takim za\u0142o\u017ceniu mo\u017cliwe mia\u0142o by\u0107 \u201ewykorzystanie jednej cz\u0119\u015bci\u201d (pobranie transplantatu) dla ratowania drugiej (biorca). Taki tok rozumowania wyra\u017anie odrzuci\u0142 Pius XII, zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce ludzko\u015bci nie przys\u0142uguje \u017cadne prawo dysponowania cia\u0142em konkretnej osoby.
W\u0142a\u015bnie na bazie solidarno\u015bci papie\u017c Jan Pawe\u0142 II wykaza\u0142, \u017ce akty dawstwa s\u0105 moralnie dobre, wi\u0119cej jeszcze \u2013 (po spe\u0142nieniu okre\u015blonych warunk\u00f3w) zas\u0142uguj\u0105ce. Rozumowanie prowadz\u0105ce do takiego warto\u015bciowania moralnego przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: Cz\u0142owiek nie jest dysponentem, lecz u\u017cytkownikiem w\u0142asnego \u017cycia, kt\u00f3re nale\u017cy wy\u0142\u0105cznie do Boga, dlatego nie mo\u017ce arbitralnie narusza\u0107 integralno\u015bci w\u0142asnego lub cudzego cia\u0142a. \u017bycie i zdrowie zosta\u0142y cz\u0142owiekowi oddane do rozumnego administrowania, st\u0105d winien si\u0119 o nie troszczy\u0107. Cz\u0142owiek narusza swoje uprawnienia, kiedy niszczy \u017cycie\/zdrowie, ale tak\u017ce wtedy, gdy przez manipulacje medyczne pr\u00f3buje \u201estwarza\u0107 cz\u0142owieka na nowo\u201d, poprawiaj\u0105c Stw\u00f3rc\u0119. Takie zakusy stanowi\u0105 akt uprzedmiotowienia ludzkiego organizmu (cia\u0142a), a w ostateczno\u015bci obna\u017caj\u0105 postaw\u0119 pychy. Z drugiej strony, zasada niedysponowalno\u015bci nie posiada charakteru statyczno-absolutnego, kt\u00f3ry czyni\u0142by z cz\u0142owieka w\u0142asno\u015b\u0107 (Boga) w kategoriach przedmiotowych. Teologiczne rozumienie relacji miedzy Bogiem a cz\u0142owiekiem ukazuje cz\u0142owieka jako wolnego uczestnika dzie\u0142a stworzenia i spo\u0142eczno\u015bci ludzkiej. St\u0105d przynale\u017cno\u015b\u0107 cz\u0142owieka do Boga nale\u017cy rozumie\u0107 w kategoriach Jego niesko\u0144czonej mi\u0142o\u015bci i m\u0105dro\u015bci, a ze strony cz\u0142owieka jako wezwanie do zagwarantowania Bogu centralnego i niepodzielnego miejsca w ludzkim \u017cyciu.
Biologiczne \u017cycie cz\u0142owieka nie jest warto\u015bci\u0105 absolutn\u0105, lecz relatywn\u0105, a to oznacza, \u017ce istniej\u0105 warto\u015bci, dla kt\u00f3rych cz\u0142owiek mo\u017ce narazi\u0107 na szwank integralno\u015b\u0107 w\u0142asnego cia\u0142a, a nawet swoje \u017cycie. Nietykalno\u015b\u0107 cia\u0142a nie powinna wi\u0119c by\u0107 rozumiana w sensie absolutnym. Prawdziw\u0105 miar\u0105 wielko\u015bci cz\u0142owieka jest bowiem animowana mi\u0142o\u015bci\u0105 s\u0142u\u017cba Bogu i bli\u017aniemu, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 w ludzkim ciele. Cz\u0142owiek ma sw\u00f3j wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w kszta\u0142towaniu jako\u015bci \u017cycia i zdrowia, ale zawsze zgodnie z porz\u0105dkiem moralnym, ostatecznie z przykazaniem mi\u0142o\u015bci i Dekalogiem. Przykazanie chroni\u0105ce \u017cycie i zdrowie znajduje swoje wype\u0142nienie w mi\u0142owaniu \u017cycia i zdrowia swojego i bli\u017anich. Oznacza to, \u017ce cz\u0142owiek otrzyma\u0142 od Boga \u017cycie i zdrowie, aby roztropnie nimi zarz\u0105dza\u0142, odrzucaj\u0105c cele, kt\u00f3re nie s\u0105 autentycznym wyrazem osoby, realizuj\u0105c natomiast sw\u00f3j status \u201eobrazu Boga\u201d. Wype\u0142nienie Bo\u017cych nakaz\u00f3w nie mo\u017ce sta\u0107 w sprzeczno\u015bci z suwerenn\u0105 w\u0142adz\u0105 Boga nad cz\u0142owiekiem, nale\u017cy je wi\u0119c tak interpretowa\u0107, aby na tej drodze nabywa\u0107 moraln\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107 i spe\u0142nia\u0107 \u017cyciowe powo\u0142anie.
W \u015bwietle \u017cycia i nauczania Jezusa Chrystusa, zaprzeczeniem mi\u0142o\u015bci jest arbitralne zadanie cz\u0142owiekowi \u015bmierci lub okaleczenie go (tak siebie, jak i bli\u017aniego), natomiast zw\u0142aszcza w konfrontacji z M\u0119k\u0105 i \u015amierci\u0105 Chrystusa \u2013 wyrazem wielkiej mi\u0142o\u015bci jest dar uczyniony z siebie dla Boga i bli\u017anich, dar obejmuj\u0105cy gotowo\u015b\u0107 ofiarowania tego, co nale\u017cy do struktury osoby, tak\u017ce cia\u0142a i \u017cycia. Mo\u017cna zasadnie wnioskowa\u0107, \u017ce tak\u017ce w ciele zawarte jest wezwanie do bezinteresownego daru z siebie jako droga do osobowego spe\u0142nienia, realizowanego zgodnie z wymogami mi\u0142o\u015bci i w okre\u015blonym kontek\u015bcie sytuacyjnym.
Podsumowuj\u0105c, ka\u017cde dysponowanie integralno\u015bci\u0105 w\u0142asnego cia\u0142a, kt\u00f3re nie mie\u015bci si\u0119 w ramach mi\u0142o\u015bci \u201egotowej do ofiary\u201d, stanowi przypisywanie sobie nieograniczonego prawa do u\u017cywania siebie, naruszenie w\u0142adzy Boga i prowadzi ostatecznie do uprzedmiotowienia. Natomiast podj\u0119cie wyzwania spieszenia z pomoc\u0105 cz\u0142owiekowi w skrajnej potrzebie (zagro\u017cenie \u017cycia i zdrowia) w duchu ofiarnej mi\u0142o\u015bci i solidarno\u015bci z potrzebuj\u0105cym nale\u017cy odczyta\u0107 jako wype\u0142nienie Chrystusowego przykazania mi\u0142o\u015bci, a tym samym jako czyn heroicznej mi\u0142o\u015bci. W tej kwestii Jan Pawe\u0142 II nie pozostawia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci: \u201eistnieje jeszcze heroizm dnia codziennego, na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 ma\u0142e lub wielkie gesty bezinteresowno\u015bci, umacniaj\u0105ce autentyczn\u0105 kultur\u0119 \u017cycia. Po\u015br\u00f3d tych gest\u00f3w na szczeg\u00f3lne uznanie zas\u0142uguje oddawanie organ\u00f3w, zgodnie z wymogami etyki, w celu ratowania zdrowia, a nawet \u017cycia chorym, pozbawionym niekiedy wszelkiej nadziei\u201d (EV 86). Tak wi\u0119c postawa solidarno\u015bci, b\u0119d\u0105ca wyrazem ewangelicznej mi\u0142o\u015bci, staje si\u0119 kryterium godziwo\u015bci aktu \u015bwiadomego podarowania organu lub tkanki.
Nie powinno uj\u015b\u0107 uwadze, \u017ce w nauczaniu Jana Paw\u0142a II analizy zasady niedysponowalno\u015bci przeniesione zosta\u0142y w dynamiczn\u0105 optyk\u0119 personalistyczno-relacyjn\u0105, a tym samym wnioski z niej wyprowadzone rozszerzaj\u0105 horyzont i zasi\u0119g normy. Przez to odkryta zosta\u0142a nowa, personalistyczna perspektywa: naturalna celowo\u015b\u0107 narz\u0105d\u00f3w i tkanek nie wyczerpuje si\u0119 w funkcjach samego organizmu, ale zwi\u0105zana jest z istnieniem i pos\u0142annictwem osoby, kt\u00f3r\u0105 one konstytuuj\u0105 i na us\u0142ugach kt\u00f3rej si\u0119 znajduj\u0105 (celowo\u015b\u0107 egzystencji). Jest to celowo\u015b\u0107 nie tylko osoby jako autonomicznej jednostki, lecz tak\u017ce jako uczestnika spo\u0142eczno\u015bci ziemskiej i nadprzyrodzonej. Oznacza to, \u017ce cz\u0142owiek mo\u017ce dla proporcjonalnie wa\u017cnych racji zadysponowa\u0107 elementami swojego cia\u0142a, je\u017celi taka ingerencja nie narusza jego to\u017csamo\u015bci, wyra\u017ca go jako osob\u0119 (kim jest i jakie miejsce zajmuje w hierarchii warto\u015bci) i jest do pogodzenia z celowo\u015bci\u0105 osoby (okre\u015blon\u0105 przez relacj\u0119 do Boga i przez wymiar spo\u0142eczny). Chodzi wi\u0119c o konsekwentne zabezpieczenie indywidualnej to\u017csamo\u015bci cielesno-duchowej, ale z uwzgl\u0119dnieniem r\u00f3wnie\u017c wymiaru spo\u0142ecznego, z zagwarantowaniem identyczno\u015bci spo\u0142ecznej.
Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Jan Pawe\u0142 II personalistycznie i wsp\u00f3lnotowo r\u00f3wnocze\u015bnie kre\u015bli kontekst godziwych dzia\u0142a\u0144 przeszczepowych: \u201eAkt medyczny przeszczepu umo\u017cliwia akt ofiarowania siebie przez dawc\u0119, [\u2026] kt\u00f3ry wyra\u017ca nasze istotne powo\u0142anie do mi\u0142o\u015bci i komunii. Mi\u0142o\u015b\u0107, komunia (wsp\u00f3lnota), solidarno\u015b\u0107 i absolutny szacunek dla godno\u015bci osoby ludzkiej stanowi\u0105 jedyny s\u0142uszny kontekst przeszczepiania narz\u0105d\u00f3w. Jest spraw\u0105 istotn\u0105, aby nie lekcewa\u017cy\u0107 moralnych i duchowych warto\u015bci, jakie wchodz\u0105 w gr\u0119 wtedy, gdy jednostki \u2013 przestrzegaj\u0105c norm etycznych, kt\u00f3re gwarantuj\u0105 godno\u015b\u0107 osoby ludzkiej, [\u2026] \u2013 w spos\u00f3b wolny i \u015bwiadomy decyduj\u0105 si\u0119 da\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 siebie samych, cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142asnego cia\u0142a, aby ratowa\u0107 \u017cycie drugiego cz\u0142owieka\u201d .
Nale\u017cy przy tym doda\u0107, \u017ce do reinterpretacji rozumienia zasady niedysponowalno\u015bci przyczyni\u0142 si\u0119 w du\u017cej mierze rozw\u00f3j medycyny, kt\u00f3ry sprawi\u0142, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne pobranie narz\u0105d\u00f3w lub tkanek wi\u0105\u017ce si\u0119 z niepomiernie mniejszym ryzykiem dla dawcy, a tym samym zachowana zostaje zasada proporcjonalno\u015bci dzia\u0142a\u0144. Uwzgl\u0119dnienie zmienionego kontekstu medycznego pozwala na afirmuj\u0105c\u0105 ocen\u0119 daru z fragment\u00f3w w\u0142asnego cia\u0142a dla dobra drugiej osoby z pozytywnych motyw\u00f3w, poniewa\u017c nie jest to w \u017cadnym wypadku ratowanie \u017cycia jednej osoby kosztem \u017cycia lub niewsp\u00f3\u0142miernego zagro\u017cenia drugiej.
Przedstawiony powy\u017cej proces odkrywania pe\u0142nej wewn\u0119trznej tre\u015bci zasady niedysponowalno\u015bci doprowadzi\u0142 do niezwykle pozytywnego warto\u015bciowania dawstwa organ\u00f3w we wsp\u00f3\u0142czesnym nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a, co znalaz\u0142o sw\u00f3j wyraz \u2013 w skondensowanej postaci \u2013 w Katechizmie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego (2296): \u201ePrzeszczep narz\u0105d\u00f3w zgodny jest z prawem moralnym, je\u015bli fizyczne i psychiczne niebezpiecze\u0144stwa, jakie ponosi dawca, s\u0105 proporcjonalne do po\u017c\u0105danego dobra biorcy. Oddawanie narz\u0105d\u00f3w po \u015bmierci jest czynem szlachetnym i godnym pochwa\u0142y; nale\u017cy do niego zach\u0119ca\u0107, poniewa\u017c jest przejawem wielkodusznej solidarno\u015bci. Moralnie nie do przyj\u0119cia jest pobranie narz\u0105d\u00f3w, je\u015bli dawca lub jego bliscy, maj\u0105cy do tego prawo, nie udzielaj\u0105 na to wyra\u017anej zgody. Jest rzecz\u0105 moralnie niedopuszczaln\u0105 bezpo\u015brednie powodowanie trwa\u0142ego kalectwa lub \u015bmierci jednej istoty ludzkiej, nawet gdyby to mia\u0142o przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie innych os\u00f3b\u201d (podkre\u015bl. w\u0142.).
Wyr\u00f3\u017cnione fragmenty wprost dokumentuj\u0105 przes\u0142anki, kt\u00f3re dosz\u0142y do g\u0142osu w toku odkrywania g\u0142\u0119bi dynamiczno-personalistycznej aktu darowania \u017cycia\/zdrowia drugiemu cz\u0142owiekowi przez oddanie cz\u0119\u015bci swojego cia\u0142a w duchu mi\u0142o\u015bci i solidarno\u015bci. Zwraca ponadto uwag\u0119, \u017ce szczeg\u00f3lnie zaleca si\u0119 jednak dawstwo po\u015bmiertne organ\u00f3w, zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na brak zastrze\u017ce\u0144 dotycz\u0105ce zagro\u017cenia \u017cycia dawcy, jak i z racji urzeczywistniania \u201ewielkodusznej solidarno\u015bci\u201d przekraczaj\u0105cej granic\u0119 \u015bmierci. Mo\u017cna przy okazji pyta\u0107, czy nie jest to jednak pewna pozosta\u0142o\u015b\u0107 po \u201eniech\u0119ci\u201d do naruszania integralno\u015bci cia\u0142a \u017cywego cz\u0142owieka, skoro w cytowanym tek\u015bcie tylko o dawstwie po\u015bmiertnym naucza si\u0119 jako o akcie szlachetnym i godnym pochwa\u0142y. Na koniec tej kwestii dodajmy, \u017ce tak\u017ce poprawne stosowanie wskazanych w tek\u015bcie zasad nie wyklucza niebezpiecze\u0144stwa nadu\u017cy\u0107, daje jednak dobr\u0105 postaw\u0119 do roztropnego podejmowania konkretnych rozstrzygni\u0119\u0107 moralnych w dziedzinie przeszczep\u00f3w (komentarz do aktualnej nagonki medialnej na transplantolog\u00f3w \u2013 cel, motywy, dostrze\u017cenie, \u017ce pojawienie si\u0119 nadu\u017cy\u0107 nie dyskredytuje nigdy! warto\u015bciowego dzia\u0142ania jako takiego \u2013 ka\u017cde dobro mo\u017cna przecie\u017c opacznie wykorzysta\u0107).<\/p>\n\n\n\n

4. Istotne wskazania dotycz\u0105ce (cia\u0142a) biorc\u00f3w
Zmieniaj\u0105c perspektyw\u0119 i poddaj\u0105c analizie sytuacj\u0119 biorcy, konstatujemy, \u017ce bioetyka katolicka wyklucza spo\u015br\u00f3d implantowanych narz\u0105d\u00f3w te, kt\u00f3re uznaje si\u0119 za zwi\u0105zane z osobowo\u015bci\u0105 cz\u0142owieka, i wskazuje na m\u00f3zgowie i gruczo\u0142y p\u0142ciowe, \u201ekt\u00f3re zapewniaj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 osobow\u0105 i prokreacyjn\u0105 osoby\u201d (KPSZ 88). Jako uzasadnienie zakazu stwierdza si\u0119 w Karcie Pracownik\u00f3w S\u0142u\u017cby Zdrowia: \u201eChodzi o narz\u0105dy, dzi\u0119ki kt\u00f3rym cia\u0142o w spos\u00f3b specyficzny nabiera niepowtarzalnej jedyno\u015bci osoby, do kt\u00f3rej ochrony jest zobowi\u0105zana medycyna\u201d (tam\u017ce). Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy jedynie wymienione expresis verbis narz\u0105dy decyduj\u0105 o niepowtarzalno\u015bci osoby \u2013 wydaje si\u0119, \u017ce nie. Ponadto do g\u0142osu dochodzi problem rozumienia to\u017csamo\u015bci osobowej, kt\u00f3ry mo\u017cna tu jedynie zasygnalizowa\u0107, odsy\u0142aj\u0105c cho\u0107by do szerszych analiz zawartych w mojej rozprawie habilitacyjnej .
Najpierw trzeba okre\u015bli\u0107, co rozumie si\u0119 pod poj\u0119ciem to\u017csamo\u015bci (identyczno\u015bci) osoby. Termin ten posiada w r\u00f3\u017cnych kontekstach odmienne znaczenie, co nieraz prowadzi do nieporozumie\u0144. Nas interesuj\u0105 kryteria identyfikacji indywidualnej, kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 cechy charakterystyczne pojedynczej osoby, decyduj\u0105ce o tym, \u017ce dana osoba istnieje i postrzegana jest jako ta sama. Przez to\u017csamo\u015b\u0107 rozumie si\u0119 wi\u0119c identyczno\u015b\u0107 konkretnego ludzkiego indywiduum ze sob\u0105 samym w konkretnym punkcie czasowym, wzgl\u0119dem wcze\u015bniejszego lub p\u00f3\u017aniejszego czasopunktu .
Istnienie ci\u0105g\u0142o\u015bci cia\u0142a, a wi\u0119c istnienie tego samego, cho\u0107 nie takiego samego cia\u0142a w czasie, jest konieczne dla tak rozumianej to\u017csamo\u015bci. Cielesno\u015b\u0107 jest elementem konstytutywnym egzystencji osobowej w historii. Cia\u0142o ma przy tym podw\u00f3jne znaczenie, gdy\u017c nie tylko pozwala z perspektywy os\u00f3b trzecich, na podstawie wygl\u0105du i zachowania na nowo rozpozna\u0107 dan\u0105 jednostk\u0119, lecz tak\u017ce umo\u017cliwia osobie samoidentyfikacj\u0119 ze sob\u0105 nawet po wyst\u0105pieniu zewn\u0119trznych zmian. Docenienie znaczenia cia\u0142a osoby pozwala na wskazanie charakterystycznych cech fizykalnych, kt\u00f3re s\u0105 znacz\u0105ce dla dalszego trwania osoby numerycznie to\u017csamej, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych specjalny status przypada ludzkiemu m\u00f3zgowi. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak to\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ra rozci\u0105ga si\u0119 na biologiczny organizm, nie wyczerpuje si\u0119 w wymiarze cielesnym, bowiem cz\u0142owiek nie jest identyczny ze swoim cia\u0142em. Gdyby by\u0142o inaczej, to np. oddanie fragmentu cia\u0142a do przeszczepu by\u0142oby r\u00f3wnoznaczne z niedopuszczalnym cz\u0119\u015bciowym samozniszczeniem osoby.
W przypadku transplantacji mamy zasadniczo do czynienia z ingerencj\u0105 w jeden organ lub tkank\u0119, a tym samym mo\u017cemy te ingerencje traktowa\u0107 (przynajmniej potocznie) jako nieistotne modyfikacje cielesno\u015bci danej osoby. Poniewa\u017c zmiany dotycz\u0105 tylko ma\u0142ego fragmentu cia\u0142a, wp\u0142ywy na to\u017csamo\u015b\u0107 osobow\u0105 mog\u0105 by\u0107 najwy\u017cej po\u015brednie i niewielkie. Kwantytatywny punkt widzenia powinien jednak zosta\u0107 uzupe\u0142niony o za\u0142o\u017cenie, \u017ce ingerencja nie dotyczy ludzkiego m\u00f3zgu, w przeciwnym bowiem wypadku wymiana m\u00f3zgu nie powodowa\u0142aby utraty cielesnej integralno\u015bci, co ju\u017c wed\u0142ug potocznej intuicji jest b\u0142\u0119dne.
Pytanie o to\u017csamo\u015b\u0107 biorcy zosta\u0142o postawione z now\u0105 aktualno\u015bci\u0105 w konfrontacji z niedawnymi doniesieniami dotycz\u0105cymi polskiej lekarki pracuj\u0105cej w Cleveland Clinic (USA), kt\u00f3ra zapowiada gotowo\u015b\u0107 medyczn\u0105 do przeszczepiania twarzy , a w jeszcze wi\u0119kszym stopniu komunikatami medycznymi o udanym cz\u0119\u015bciowym przeszczepie pewnych partii twarzy we Francji. Pani chirurg plastyczny ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 zarzut\u00f3w dotycz\u0105cych tej \u201enajbardziej szokuj\u0105cej operacji medycznej ostatnich dekad\u201d. Odpowiadaj\u0105c na nie, podkre\u015bla, \u017ce zamierza przeszczepia\u0107 sk\u00f3r\u0119 i t\u0142uszcz twarzy, a nie ca\u0142\u0105 twarz. Poniewa\u017c jednak takie wyja\u015bnienie nie wystarcza, dodaje, \u017ce opr\u00f3cz twarzy jest wiele innych element\u00f3w, kt\u00f3re charakteryzuj\u0105 cz\u0142owieka, a \u201eto\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka wyznacza znacznie wi\u0119cej cech, ni\u017c tylko twarz\u201d. Dyskutuj\u0105c z takim stanowiskiem, wydaje si\u0119, \u017ce nie ma potrzeby przywo\u0142ywania E. L\u00e9vinasa, aby wyeksponowa\u0107 znaczenie twarzy i to nie tylko w komunikacji mi\u0119dzyludzkiej.
Przywo\u0142uj\u0119 to medyczne doniesienie jedynie po to, aby u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce etyczne zastrze\u017cenia dotycz\u0105ce zachowania to\u017csamo\u015bci po ingerencjach przeszczepowych nie s\u0105 bezpodstawne. Zastrze\u017cenia wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 zasadne tak\u017ce dlatego, \u017ce proponowane operacje nie ratuj\u0105 \u017cycia, co zauwa\u017ca sama lekarka, lecz poprawiaj\u0105 jego jako\u015b\u0107, skoro dotycz\u0105 os\u00f3b o poparzonych lub zniekszta\u0142conych twarzach. Pytanie brzmi: czy cena takiej poprawy jako\u015bci nie jest za wysoka?
Wcze\u015bniej podobne dyskusje wzbudzi\u0142a deklaracja profesora Roberta White (tak\u017ce mieszkaj\u0105cego w Cleveland), kt\u00f3ry po przeszczepach g\u0142\u00f3w i m\u00f3zg\u00f3w ma\u0142p got\u00f3w by\u0142 przenie\u015b\u0107 te procedury na ludzi. Odnosz\u0105c si\u0119 do takich plan\u00f3w, dr Siemionow stwierdzi\u0142a, \u017ce tego robi\u0107 nie wolno, to by\u0142oby przekroczenie wszelkich granic. Dla mnie \u2013 odcz\u0142owieczenie\u201d. W wypowiedzi wyra\u017anie zdaje si\u0119 dochodzi\u0107 do g\u0142osu zagadnienia roli m\u00f3zgu w konstytuowaniu to\u017csamo\u015bci cz\u0142owieka. Pomijaj\u0105c problem merytoryczny, czy przeszczepia si\u0119 g\u0142ow\u0119, czy raczej dodaje si\u0119 do g\u0142owy nowy tu\u0142\u00f3w (i st\u0105d bior\u0105 si\u0119 powa\u017cne zastrze\u017cenia dotycz\u0105ce to\u017csamo\u015bci), trudno na pierwszy rzut oka wskaza\u0107 dodatkowe granice, kt\u00f3re mia\u0142yby zosta\u0107 przekroczone w przypadku przeszczepu g\u0142owy (m\u00f3zgu), a przestrzegane s\u0105 przy przeszczepach twarzy. Dok\u0142adniejsza analiza wskazuje jednak istotn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119.
Znane powszechnie \u2013 wspomniane wy\u017cej \u2013 uzasadnienie zakazu przeszczepiania m\u00f3zgu odnosi si\u0119 wprost i wy\u0142\u0105cznie do biorcy przeszczepu. Nie powinno jednak uj\u015b\u0107 uwadze, \u017ce z perspektywy dawcy konieczne jest dodanie pierwszorz\u0119dnego w swoim znaczeniu uzupe\u0142nienia. Zakaz przeszczepiania m\u00f3zgu bazuje tak\u017ce na ochronie to\u017csamo\u015bci i nietykalno\u015bci dawcy. Je\u017celi powa\u017cnie traktuje si\u0119 wym\u00f3g nienaruszalno\u015bci \u017cycia ludzkiego, to optowanie za przeszczepianiem m\u00f3zgu oznacza z pozycji dawcy jego u\u015bmiercenie. Skoro zgadzamy si\u0119, \u017ce \u015bmier\u0107 cz\u0142owieka okre\u015blana jest w oparciu o kryterium \u015bmierci m\u00f3zgowej, to istniej\u0105 jedynie dwa mo\u017cliwe warianty: albo pobiera si\u0119 m\u00f3zg od osoby \u017cywej kosztem jej \u017cycia, albo eksplantuje si\u0119 m\u00f3zg martwy, kt\u00f3ry jest medycznie bezwarto\u015bciowy. W przypadku takiej pr\u00f3by poj\u0119tej z medyczn\u0105 zasadno\u015bci\u0105 mieliby\u015bmy wi\u0119c do czynienia z przekroczeniem fundamentalnej granicy nienaruszalno\u015bci \u017cycia.
Nie zamierzam dalej rozwija\u0107 w\u0105tku to\u017csamo\u015bciowego, chcia\u0142bym jedynie wspomnie\u0107, \u017ce podobne w\u0105tpliwo\u015bci co do to\u017csamo\u015bci biorcy rodz\u0105 si\u0119 przy przeszczepach dom\u00f3zgowych, np. tkanki embrionalnej w pr\u00f3bach leczenia (spowolnienia) choroby Parkinsona . Tak\u017ce w tym przypadku ingerencji w osobowo\u015b\u0107 biorcy nie mo\u017cna wykluczy\u0107, a mimo to cz\u0119\u015b\u0107 badaczy stanowczo twierdzi, \u017ce takiego zagro\u017cenia nie ma. Taka teza jest tym dziwniejsze, \u017ce same ingerencje chirurgiczne, bez wprowadzania obcego materia\u0142u biologicznego, niejednokrotnie skutkuj\u0105 zmianami wygl\u0105du i zachowa\u0144, co wykorzystuje si\u0119 np. w neurochirurgii.
I na koniec jeszcze w\u0105tek przeszczep\u00f3w mi\u0119dzygatunkowych (ksenotransplantacje). Czy pojawia si\u0119 w tym przypadku jaka\u015b nowa moralnie jako\u015b\u0107? Specyfika ksenotransplantacji bierze si\u0119 najpierw st\u0105d, \u017ce dochodzi do zderzenia w nowy spos\u00f3b \u015bwiata cz\u0142owieka ze \u015bwiatem zwierz\u0105t. Ksenotransplantacje czyni\u0105 z biorcy \u201egenetyczny konglomerat materia\u0142u dawcy (transgeniczne zwierz\u0119) i biorcy (cz\u0142owiek)\u201d. Ju\u017c ten fakt domaga si\u0119 z pozycji etycznej zagwarantowania, \u017ce owa biologiczna wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 zostanie ograniczona do samego dawcy, a wi\u0119c nie zostanie przekazana potomstwu. Taka gwarancja jest konieczna ze wzgl\u0119du na prawa przysz\u0142ych generacji i przynajmniej w tym punkcie ksenotransplantologia posiada punkty styczne z in\u017cynieri\u0105 genetyczn\u0105.
Do ww. wymogu dochodz\u0105 dwie najwi\u0119ksze trudno\u015bci ksenotransplantacji, mianowicie bardzo kompleksowa immunosupresja i trudno\u015bci w przeciwdzia\u0142aniu niebezpiecze\u0144stwu zainfekowania cz\u0142owieka na skutek przeszczep\u00f3w (retrowirusy). Jak istotny jest w tym przypadku wym\u00f3g w pe\u0142ni \u015bwiadomie wyra\u017conej zgody tak samego biorcy, jak i innych zainteresowanych. Nale\u017cy przecie\u017c rozwa\u017cy\u0107 problem ryzyka epidemiologicznego i mo\u017cliwo\u015bci etycznej legitymizacji nara\u017cenia os\u00f3b trzecich (spo\u0142ecze\u0144stwa) na takie zagro\u017cenia, za rozstrzygaj\u0105cy czynnik uzna\u0107 nale\u017cy wielko\u015b\u0107 ryzyka oraz stopie\u0144 ci\u0119\u017cko\u015bci ewentualnej infekcji. A tu rodzi si\u0119 pytanie, jak skonstruowa\u0107 model informed consent, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142by ca\u0142e potencjalnie zagro\u017cone spo\u0142ecze\u0144stwo (zgoda zbiorowa) i jakie s\u0105 metody szukania konsensu publicznego?
Nale\u017cy te\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 dodatkow\u0105 \u201ecen\u0119\u201d, jak\u0105 zap\u0142aci\u0107 musi sam biorca. Jakby za ma\u0142o by\u0142o, \u017ce przez ca\u0142e dalsze \u017cycie zmaga\u0107 si\u0119 b\u0119dzie z trudno\u015bciami natury psychicznej oraz z uci\u0105\u017cliw\u0105 immunosupresj\u0105, musi jeszcze pozwoli\u0107 na ograniczenie swoich podstawowych praw ze wzgl\u0119du na ryzyko infekcji. Mamy na my\u015bli m.in. prawo do swobody poruszania si\u0119 i wyboru miejsca pobytu, wolno\u015b\u0107 od kontroli, ochrona danych osobistych, przy czym nie jest powiedziane, \u017ce takie ograniczenia nie rozci\u0105gn\u0105 si\u0119 tak\u017ce na osoby kontaktuj\u0105ce si\u0119 z biorc\u0105 ksenotransplantatu.
Nieco na uboczu tytu\u0142owego problemu wyk\u0142adu plasuje si\u0119 w przypadku ksenoprzeszczep\u00f3w jeszcze jedno zagadnienie, kt\u00f3re ostatecznie tak\u017ce jest wyrazem etycznej troski o wytyczanie granic godziwo\u015bci. Chodzi mianowicie o status moralny zwierz\u0105t, zagadnienie wielce kontrowersyjne. Od odpowiedzi na nie zale\u017cy rozwi\u0105zanie kwestii dawcy w przypadku ksenotransplantacji, cho\u0107 niew\u0105tpliwie wiele racji maj\u0105 autorzy, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce problem jest w tym przypadku \u017ale postawiony. Ich zdaniem, poniewa\u017c zwierz\u0119 z przyczyn ontologicznych nie mo\u017ce \u201euczyni\u0107 daru\u201d ze swoich organ\u00f3w, tj. nie mo\u017ce w przeciwie\u0144stwie do cz\u0142owieka by\u0107 wolnym dawc\u0105, mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 jedynie o \u201e\u017ar\u00f3dle organ\u00f3w\u201d. Przy takim sformu\u0142owaniu mamy do czynienia z kolejn\u0105 form\u0105 uprzedmiotowienia zwierz\u0105t, od kt\u00f3rych cz\u0142owiek zabiera tkanki i organy bez pytania o prawo do takich poczyna\u0144. Kwesti\u0119 jedynie sygnalizuj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Przedstawione zagadnienie ingerencji transplantacyjnych w cia\u0142o cz\u0142owieka jest, jak wida\u0107, z\u0142o\u017cone i pouczaj\u0105ce w ramach refleksji bioetycznej. Rodz\u0105ce si\u0119 wci\u0105\u017c nowe problemy wymagaj\u0105 nowego namys\u0142u i poprawnej aplikacji og\u00f3lnych norm. Zaproponowany Pa\u0144stwu \u201ebieg na prze\u0142aj\u201d przez etyczne problemy transplantologii jest na pewno m\u0119cz\u0105cy. Dzi\u0119kuj\u0119 wi\u0119c za uwag\u0119, podj\u0119ty wysi\u0142ek i \u017cycz\u0119 namacalnych owoc\u00f3w moralnej refleksji, kt\u00f3rej nigdy dosy\u0107 w obszarze troski o cz\u0142owieka, jakim zawsze by\u0142a medycyna.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ks. prof. dr hab. Piotr Morciniec, WT – Uniwersytet Opolski(Wyk\u0142ad wyg\u0142oszony 27.05.2007, w czasie 78. Og\u00f3lnopolskiej Pielgrzymki S\u0142u\u017cby Zdrowia \u2013 w sali o. A. Kordeckiego)  Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie truizmem wydaje si\u0119 g\u0142oszenie tezy, \u017ce transplantologia jest wa\u017cn\u0105 dziedzin\u0105 medycyny i jako taka jest oceniana pozytywnie. Je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 rozw\u00f3j tej dyscypliny medycznej oraz sukcesy, jakie ma […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"default","ast-site-content-layout":"","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","theme-transparent-header-meta":"default","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[49],"tags":[],"class_list":["post-1454","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-warto-przeczytac"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1454","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1454"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1454\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1455,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1454\/revisions\/1455"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1454"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1454"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dsz.katowice.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1454"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}